Səlcuqilər imperiyasının
tənəzzülündən sonra Şirvanşahlar dövləti bərpa olundu və Azərbaycan ərazisində
Atabəylər dövləti yarandı. Əvvəlki əsrlərdə olduğu kimi, torpaq üzərində
mülkiyyət formalarından biri iqta adlanırdı. Şirvan və Eldənizlər dövlətinin
hökmdarları özlərinə yaxın olan adamlara iqta adı ilə iri şəhərlər, bütöv
əyalətlər və torpaq sahələri verirdi. İqta xidmətə görə verildiyi üçün irsi
mülkiyyət hesab edilmirdi. Mülkiyyət formalarından biri də feodalların və
əyanların əllərində olan xüsusi torpaqlar idi ki, bu, mülk adlanırdı. Mülk
torpaqları irsi olaraq nəsildən-nəslə keçə bilirdi.
Feodal həmin torpağı başqasına
bağışlaya və ya sata bilərdi. Mülk sahibi dövlətə xərac verirdi. Məscidlərin,
ruhani və xeyriyyə təşkilatlarının, müqəddəs yerlərin ixtiyarında olan torpaq
sahələri vəqf adlanırdı. Bu torpaqların gəliri məscidlərin, mədrəsələrin və
ruhani idarələrinin ehtiyaclarına sərf olunurdu.
Səlcuqilər imperiyasının tənəzzülündən sonra Şirvanşahlar dövləti bərpa olundu
və Azərbaycan ərazisində Atabəylər dövləti yarandı. Əvvəlki əsrlərdə olduğu
kimi, torpaq üzərində mülkiyyət formalarından biri iqta adlanırdı. Şirvan və
Eldənizlər dövlətinin hökmdarları özlərinə yaxın olan adamlara iqta adı ilə iri
şəhərlər, bütöv əyalətlər və torpaq sahələri verirdi. İqta xidmətə görə
verildiyi üçün irsi mülkiyyət hesab edilmirdi. Mülkiyyət formalarından biri də
feodalların və əyanların əllərində olan xüsusi torpaqlar idi ki, bu, mülk
adlanırdı. Mülk torpaqları irsi olaraq nəsildən-nəslə keçə bilirdi.
Feodal həmin torpağı başqasına
bağışlaya və ya sata bilərdi. Mülk sahibi dövlətə xərac verirdi. Məscidlərin,
ruhani və xeyriyyə təşkilatlarının, müqəddəs yerlərin ixtiyarında olan torpaq
sahələri vəqf adlanırdı.
Bu
torpaqların gəliri məscidlərin, mədrəsələrin və ruhani idarələrinin
ehtiyaclarına sərf olunurdu. Kəndlilər və sənətkarlar istehsal etdikləri
vergilərin 70 faizə qədərini feodallara və xəzinəyə verməli olurdular.
Eldənizlər dövlətinə xəzinəyə daxil olan vergilərin miqdarı 8,5 milyon Abbasi
dinarı həcmində idi. Ağır vergilərin biri torpaq vergisi – xərac idi. Xərac pul
və ya natura şəklində alınırdı. Əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi, müsəlman olmayan
əhalidən cizyə deyilən vergi toplanırdı. Xass torpaqlarından və iqta
sahiblərindən uşr deyilən onda bir vergisi toplanırdı. Adından göründüyü kimi,
bu gəlirin ondan birini təşkil edirdi. Köçəri maldarlar otlaqlardan istifadə
etdikləri üçün xəzinəyə haqq deyilən vergi verirdilər. Əhali hakim təbəqənin
nümayəndələrini və onların qulluqçularını, atlarını öz evlərində yerləşdirməli
və yedizdirməli idilər. Bu cür xidmət üçün alınan vergi nüzl adlanırdı. Gömrük
və gözləmə haqqı üçün təhəkkümat vergisi verilirdi. Bu vergidən yalnız dini
idarələr azad idi. Feodal toyları zamanı əhalidən süd pulu, cehiz pulu məqsədilə
şir baha deyilən vergi toplanırdı. Vergiləri saymaqla qurtaran deyildi. Monqol
istilaları zamanı vergilərin sayı qırxı keçmişdi.
Kəndlilər və sənətkarlar istehsal etdikləri vergilərin 70 faizə qədərini
feodallara və xəzinəyə verməli olurdular. Eldənizlər dövlətinə xəzinəyə daxil
olan vergilərin miqdarı 8,5 milyon Abbasi dinarı həcmində idi. Ağır vergilərin
biri torpaq vergisi – xərac idi. Xərac pul və ya natura şəklində alınırdı.
Əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi, müsəlman olmayan əhalidən cizyə deyilən vergi
toplanırdı. Xass torpaqlarından və iqta sahiblərindən uşr deyilən onda bir
vergisi toplanırdı. Adından göründüyü kimi, bu gəlirin ondan birini təşkil
edirdi. Köçəri maldarlar otlaqlardan istifadə etdikləri üçün xəzinəyə haqq
deyilən vergi verirdilər. Əhali hakim təbəqənin nümayəndələrini və onların
qulluqçularını, atlarını öz evlərində yerləşdirməli və yedizdirməli idilər. Bu
cür xidmət üçün alınan vergi nüzl adlanırdı. Gömrük və gözləmə haqqı üçün
təhəkkümat vergisi verilirdi. Bu vergidən yalnız dini idarələr azad idi. Feodal
toyları zamanı əhalidən süd pulu, cehiz pulu məqsədilə şir baha deyilən vergi
toplanırdı. Vergiləri saymaqla qurtaran deyildi. Monqol istilaları zamanı
vergilərin sayı qırxı keçmişdi.